Beeldbrug aflevering 10: Natalija Gucheva en Annemijn Gruisen

Pieter Bruegel de Oude, Nederlandse spreekwoorden, 1559,  Olieverf op doek, 117 x 163 cm, Staatliche Museen Gemälde Galerie Berlin
Natalija Gucheva, The Camel Saw Ears, Requested Horns As Well, 2020, acrylverf op doek, 150 x 150 cm.

“What on earth is going on?” Een tweetal traditioneel geklede figuren bevindt zich in een ruimte die doet denken aan een American Diner. Goed gevulde borden spaghetti staan voor hun neus te wachten om verslonden te worden, maar de figuren lijken er maar weinig oog voor te hebben. En dat is zo gek nog niet, want om hen heen gebeurt er van alles dat de aandacht opeist. Er vliegt een tennisracket, verbonden aan een paarse draaitelefoon, door de lucht. Een hond hijgt in de hoek van het schilderij. Een louche figuur staat in de deuropening, zijn onderlichaam wordt aan het zicht onttrokken door een felle flits. En is dat een tong daar rechtsboven?

Het is een eclectisch tafereel, dat kun je wel stellen. Maar kunstenaar Natalija Gucheva heeft de afgebeelde elementen niet willekeurig tezamen gebracht. Integendeel, achter de personen en objecten gaat een sterke symboliek schuil. Samen verwijzen ze naar het  spreekwoord “The Camel Saw Ears, Requested Horns As Well”, afkomstig uit Macedonië, het land waar de kunstenaar haar wortels heeft liggen. Dit spreekwoord, dat eveneens de titel van het werk is, duidt op gretigheid en jaloezie. De kameel is immers niet tevreden met zijn oren, hij wenst ook hoorns. De elementen afgebeeld in het schilderij dragen eenzelfde boodschap met zich mee. De telefoon staat bijvoorbeeld symbool voor roddelen en de tong is een teken van vooringenomenheid. Ook achter de dinerende figuren gaat een sterke symboliek schuil. Zij verbeelden de verwestering van de Macedonische traditie. Gekleed in traditionele klederdracht dineren zij in een Amerikaans restaurant, waarmee ze de nationale tradities afdoen als ‘saai’ of ‘verouderd’ en verruilen voor verwesterde idealen en gebruiken. Door gebruik te maken van symbolen, en te putten uit spreekwoorden en gezegden brengt Natalija op speelse wijze maatschappelijke problematiek en sociale constructen in beeld. 

Een kunstenaar die eveneens spreekwoorden en gezegdes verwerkt in zijn kunst is Pieter Bruegel de Oude (1526-1569). Deze zestiende-eeuwse Vlaamse kunstenaar werd wereldberoemd met zijn schilderij Nederlandse Spreekwoorden. Dit kunstwerk, vervaardigd in 1559, toont maar liefst honderdvijfentwintig Nederlandstalige spreekwoorden en gezegden. De meeste van deze uitdrukkingen zijn de moderne Nederlander niet meer bekend, maar een aantal wordt vandaag de dag nog steeds gebruikt. Zo zien we op het doek iemand “door de mand vallen”, staat een figuur “bij iemand in het krijt” en wordt “de hond in de pot gevonden”. 

Zowel Bruegel als Natalija daagt de toeschouwer uit hun kunstwerken niet alleen te bekijken maar ook te begrijpen. Wat valt er nou precies te zien? Waarom zijn nou juist deze elementen afgebeeld? Wat drukken ze uit? Het kunstwerk wordt zo bijna een spel, een visuele woordzoeker, waarbij het aan de toeschouwer is de verborgen verhalen te achterhalen en de raadsels op te lossen. 

Geschreven door Annemijn Gruisen